Еңбек қатынастарында жұмыскер мен жұмыс берушінің арасындағы тепе-теңдікті сақтау жеке келісімшартпен ғана шектелмейді. Мемлекет, кәсіподақтар мен жұмыс берушілер өкілдері ортақ мәмілеге келу үшін әлеуметтік әріптестік институты жұмыс істейді. Бұл жүйе еңбек нарығындағы даулардың алдын алып, тараптардың мүддесін заң шеңберінде тең қорғауға бағытталған.
Әлеуметтік әріптестік тараптары және оның деңгейлері
Әлеуметтік әріптестікке үш тарап қатысады: мемлекет атынан тиісті атқарушы органдар, сондай-ақ жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің уәкілетті өкілдері. Бұл өзара іс-қимыл еңбек саласындағы мәселелерді шешу үшін арнайы деңгейлерде ұйымдастырылады:
- Республикалық деңгей: бүкіл ел көлеміндегі мәселелерді реттейтін республикалық үшжақты комиссия жұмыс істейді;
- Салалық деңгей: экономиканың нақты салалары бойынша еңбек жағдайларын қарайтын салалық комиссиялар құрылады;
- Өңірлік деңгей: облыс, қала және аудан көлемінде жұмыс істейтін тиісті өңірлік комиссиялар жауап береді;
- Ұйымдар деңгейі: нақты кәсіпорында жұмыскерлер өкілдері мен жұмыс беруші арасында өзара міндеттемелерді бекітетін ұжымдық шарттар арқылы іске асады.
Үшжақты комиссиялардың қызмет ету қағидаттары
Тұрақты жұмыс істейтін республикалық, салалық және өңірлік комиссиялардың қызметі заңмен бекітілген нақты қағидаттарға сүйенеді. Біріншіден, комиссия жұмысына атқарушы билік, жұмыс берушілер мен жұмыскерлер өкілдерінің міндетті түрде қатысуы талап етіледі. Екіншіден, жиынға қатысушы әр өкілдің ресми өкілеттігі болуы шарт.
Сонымен қатар тараптар арасында тепе-тең өкілдік ету және олардың тең құқықтылығы қатаң сақталады. Бұл бір тараптың өз еркін өзгелерге біржақты таңуына жол бермейді. Ең басты қағидаттың бірі — өзара жауаптылық. Қабылданған шешімдер мен келісімдер барлық қатысушыға ортақ жауапкершілік жүктейді. Әр тарап комиссияға өз өкілдерінің дербес құрамын дербес анықтайды.
Әлеуметтік әріптестіктің басты міндеттері
Әлеуметтік әріптестік механизмі құрғақ жиналыстар мен ресми құжаттар үшін ғана емес, нақты әлеуметтік-экономикалық нәтижелерге қол жеткізу үшін құрылған. Ол келесі түйінді міндеттерді орындауға бағытталады:
- Әлеуметтік, еңбек және экономикалық қатынастарды тиімді реттеу жүйесін қалыптастыру;
- Қоғамның барлық тобының мүдделерін ескеріп, қоғамдық келісім мен әлеуметтік тұрақтылықты нығайту;
- Жұмыскерлердің заңды құқықтарына берілетін кепілдіктерді қамтамасыз ету және оларды әлеуметтік қорғау;
- Барлық деңгейдегі тараптар арасындағы тұрақты кеңестер мен келіссөздер процесін ұйымдастыру;
- Ұжымдық еңбек дауларын уақытылы және бейбіт жолмен реттеуге жәрдемдесу;
- Әлеуметтік-еңбек саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту бойынша ұсыныстар дайындау.
Осылайша, еңбек саласындағы әлеуметтік әріптестік — жұмыскерлердің құқығын қорғап қана қоймай, кәсіпорындар мен жалпы мемлекеттің тұрақты дамуына тікелей ықпал ететін маңызды құқықтық құрал.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі