Кәсіпкерлер немесе азаматтық-құқықтық қатынасқа қатысушылар өзара шарт жасасқанда, туындаған келіспеушіліктерді сот арқылы емес, төрелікте шешу туралы келісімге қол қоюы мүмкін. Алайда тараптардың бірі бұл уағдаластықты елемей, даудың мәні бойынша тікелей сотқа талап қойса, сот істі автоматты түрде қарай бермейді.
«Төрелік туралы» заңның 10-бабы мұндай жағдайда соттың, төреліктің және іске қатысушы тараптардың құқықтық әрекеттерін реттейді. Бұл ереже төрелік келісімнің заңды күшін қорғап, дауды шешудің таңдалған тәртібін сақтауды талап етеді.
Сот дауды қашан төрелікке жіберуге міндетті?
Егер дау төрелік талқылаудың нысанасы болып табылса және ол бойынша сотқа талап-арыз түссе, сот тараптарды төрелікке жіберуге тиіс. Бірақ бұл норма өздігінен жұмыс істемейді, оған белгілі бір шарттар қажет:
- Тараптың дер кезінде өтініш білдіруі: Тараптардың кез келгені соттан істі төрелікке жіберуді сұрауы керек. Бұл өтініш даудың мәні бойынша алғашқы өтінішті ұсынғанға дейін жасалуға тиіс. Егер тарап даудың мәнін сотта талқылауға кірісіп кетсе, төрелікке жүгіну құқығы шектелуі мүмкін;
- Келісімнің жарамдылығы: Сот төрелік келісімді жарамсыз, күшін жойған немесе орындалуы мүмкін болмайтын жағдайда деп таппаса ғана дауды төрелікке жолдайды.
Демек, төрелік келісімнің заң талабына сай жасалуы мен тараптардың өтініш беру сәтін өткізіп алмауы істің қайда қаралатынын айқындайтын шешуші фактор саналады.
Соттылық шешілгенше төрелік процесі тоқтай ма?
Сотқа талап қойылғанына қарамастан, төрелік талқылау бірден тоқтатылмайды. Заң бойынша сот төрелік талқылау нысанасы өзінің соттылығына жататыны туралы мәселені қарап болғанша, төрелік талқылаудың басталуына немесе әрі қарай жалғастырылуына тыйым салынбайды.
Тіпті бұл кезеңде төрелік өз жұмысын аяқтап, тиісті шешім шығаруға да құқылы. Мұндай тәсіл сотқа жүгіну арқылы төрелік талқылауды әдейі созуға немесе тоқтатып тастауға жол бермейді.
Практикалық салдары және тараптарға кеңес
Төрелік ескертпесі бар шартты жасаған тараптар сотқа жүгінерде мына жайттарды ескеруі керек:
- Сотқа шағым түсірген күннің өзінде төрелік рәсімдер тоқтамауы мүмкін, бұл қосымша шығын мен бір мезгілде екі инстанцияда жүру қаупін тудырады;
- Сотта дау төрелікке жататынын мәлімдегісі келетін жауапкер немесе өзге тарап бұл өтінішін даудың мәні бойынша мәлімдемелер жасамай тұрып дереу білдіруі шарт;
- Шарттағы төрелік келісімнің мәтіні анық, жарамды және орындалуы мүмкін талаптардан құралуы тиіс.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі