Өндірістік немесе инфрақұрылымдық алып кәсіпорындар қызметін тоқтатқан кезде, олардың артында қалған экологиялық зардаптарды мемлекет есебінен жою тәжірибесіне заңнамалық тосқауыл қойылған. Қазақстан Республикасының Экология кодексіне сәйкес, I санаттағы объектілердің операторлары өндіріс салдарларын жою жөніндегі өз міндеттемелерінің орындалуын алдын ала қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етуге міндетті. Бұл талап болашақта туындайтын экологиялық қатерлерді жабуға бағытталған және мемлекет пайдасына орындалады.
Қаржылық қамтамасыз ету кімге міндетті және қашан беріледі?
Талап қоршаған ортаға әсері айтарлықтай жоғары I санаттағы объектілердің операторларына жүктеледі. Мұндай кепілдік объект пайдалануға берілген күннен бастап үш жыл өткен соң уәкілетті органға ұсынылуы қажет. Аталған нормадан тек екі жағдайда ғана босатылуға болады: жер қойнауын пайдалану заңнамасы бойынша жою қамтамасыз етуі немесе жою қоры қалыптасқан объектілер және кодекстің 350-бабына сай өз жою қорын құрған қалдық полигондары қаржылық қамтамасыз ету ұсынбайды.
Қалған барлық операторлар үшін мұндай қамтамасыз етусіз қызметті жүргізуге тыйым салынған. Егер нысан кепілдіксіз жұмыс істесе, қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган кәсіпорын жұмысын сот арқылы тоқтата тұруға немесе оған мүлдем тыйым салуға міндетті.
Қамтамасыз ету түрлері және көлемін есептеу
Заң операторға қаржылық қамтамасыз етудің нақты бір түрін міндеттемейді, таңдау мүмкіндігін ұсынады. Атап айтқанда, кепілдіктер, банктік салым кепілі, мүлік кепілі, сақтандыру немесе депозиттік шот тетіктерін пайдалануға не оларды өзара үйлестіруге болады. Сондай-ақ оператор уәкілетті органның өндіріп алу рәсімі басталмаған жағдайда, кепілдік түрін ауыстыруға құқылы.
Қаржылық қамтамасыз етудің жалпы сомасы уәкілетті орган бекіткен арнайы әдістемеге сай белгіленеді және ол әр жеті жыл сайын қайта есептеледі. Жою жұмыстарының есептік құнына әкімшілік-басқару шығыстарымен қатар төмендегі іс-шаралар енеді:
- жабдықтарды залалсыздандыру, бөлшектеу және ғимараттар мен құрылысжайларды бұзу;
- өндірістік қалдықтарды қауіпсіз игеру;
- бүлінген жерлерді қайта қалпына келтіру (рекультивация);
- су, атмосфералық ауа, топырақ пен өсімдік жай-күйіне ұзақмерзімді мониторинг жүргізу;
- кешенді экологиялық рұқсат шарттарында көрсетілген өзге де міндетті жұмыстар.
Бұған қоса, операторлар уәкілетті орган әдістемесіне сүйеніп, күрделі құрылыстарды қайта бейіндеу немесе өзге мақсатта пайдалану жөніндегі жоспарларды жасауға тиіс.
Тәуекелдер мен меншік иесінің ауысуы
Егер оператор нысанды жабу немесе салдарды жою бойынша өз міндеттемесін заңды мерзімінде орындамаса, қамтамасыз ету сомасы мемлекет пайдасына өндіріп алынады. Тиісті жұмыстарды мемлекет осы сома есебінен атқарады. Егер жиналған қаражат жоба шығындарын толық жабуға жетпесе, мемлекет жетіспейтін қалдықты оператордың мүлкінен өндіріп алуға құқылы.
Нысан басқа тұлғаның иелігіне өткен жағдайда, қаржылық қамтамасыз ету міндеттемесі жаңа операторға жүктеледі. Алдыңғы иеленуші жаңа оператор тиісті қамтамасыз етуді бергенге дейін (егер өзара шартта ортақ жауапкершілік көзделмесе) құқық берілген күннен бастап салдарларды жою жауапкершілігінен босатылады. Сондай-ақ қамтамасыз ету операторға тәуелсіз себептермен жарамсыз болған жағдайда, 60 күнтізбелік күн ішінде жаңасы ұсынылуы шарт, әйтпесе нысан жұмысы дереу тоқтатылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі