Азаматтық-құқықтық қатынастарда шарттық міндеттемелердің толық әрі уақтылы орындалуына кепілдік беру үшін қамтамасыз ету ақысы жиі қолданылады. Бұл тетік белгілі бір мән-жайлар туындаған сәтте енгізілген соманы негізгі борыш есебіне жатқызуға немесе жағдай орындалмаса, иесіне қайтаруға негізделген.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 338-6-бабы қамтамасыз ету ақысының қолданылу тәртібін, оның қайтарылу шарттарын және құқықтық ерекшеліктерін нақты реттейді.
Қамтамасыз ету ақысын есепке жатқызу және қайтару тәртібі
Келісімшартта нақты қандай мән-жайлар туындаған кезде төлемнің есепке алынатыны алдын ала айқындалады. Егер шартта көзделген осы мән-жайлар басталса, қамтамасыз ету ақысының сомасы тиісті міндеттемені орындау есебіне тікелей жатқызылады.
Алайда мән-жайлар келісілген мерзімде басталмаса немесе қамтамасыз етілген міндеттеме мерзімінен бұрын тоқтатылса, құқықтық салдары басқаша болады. Мұндай жағдайда, егер тараптар шартта өзгеше ережені бекітпеген болса, қамтамасыз ету ақысы оны бастапқыда берген тұлғаның меншігіне толық көлемде қайтарылуға жатады.
Ақыны қосымша енгізу және ішінара қайтару шарттары
Тараптар шарт жасасу кезінде қамтамасыз ету сомасының өзгеріп отыру тетігін де алдын ала қарастыра алады. Заңнама талаптарына сәйкес, тараптар келісімге мынадай шарттарды енгізуге құқылы:
- белгілі бір мән-жайлар туындаған кезде қамтамасыз ету сомасын қосымша енгізу міндеті;
- белгіленген жағдайлар орнағанда соманың белгілі бір бөлігін ішінара кері қайтару міндеті.
Бұл ереже шарттың орындалу барысында тәуекелдер өзгерген кезде міндеттеменің теңгерімін сақтауға мүмкіндік береді.
Сыйақы есептеу және ақшадан тыс құралдарды қолдану
Қамтамасыз ету ақысына қатысты маңызды норма — сыйақының (мүдденің) есептелмеуі. Егер Қазақстан Республикасының заңдарында немесе тараптар жасасқан шартта тікелей басқаша көзделмесе, қамтамасыз ету ақысының сомасына ешқандай үстеме ақы немесе сыйақы жазылмайды.
Сонымен бірге аталған құқықтық нормалар тек қолма-қол немесе қолма-қолсыз ақшалай төлемдермен шектелмейді. Бағалы қағаздар, өзге де қаржы құралдары және шығу белгілерімен айқындалған заттар міндеттемені қамтамасыз ету ретінде меншікке берілген жағдайда да қамтамасыз ету ақысы туралы қағидалар толық қолданылады.
Шарт жасасу кезінде қамтамасыз ету ақысының қайтарылу мерзімдері мен есепке жатқызу жағдайларын мәтінде барынша айқын белгілеген жөн. Бұл кейіннен міндеттеменің тоқтатылуы немесе орындалуы кезінде туындайтын түсінбеушіліктердің алдын алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі