Біреудің міндеттемесіне кепіл болып, соңында қарызды өз қалтасынан өтеуге мәжбүр болған адам өз ақшасын біржола жоғалтпайды. Заң бойынша, несие берушінің алдындағы борышты толық немесе ішінара жапқан кепілдік беруші мен кепіл болушының құқықтары осы сәттен бастап тікелей қорғалады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес, міндеттемені орындаған кепілдік берушіге несие берушінің осы міндеттеме бойынша барлық құқықтары көшеді. Бұл өткен құқық көлемі кепілдік берушінің несие берушіге қанша сомада талапты қанағаттандырғанына тікелей байланысты болады.
Несие берушінің құқығы кімге және қалай өтеді?
Кепілдік беруші борышты өтеген жағдайда, ол бұрынғы несие берушінің орнын басады. Оған тек негізгі борышты қайтару құқығы ғана емес, сонымен бірге несие берушіге кепіл ұстаушы ретінде тиесілі болған барлық құқықтар да ауысады. Яғни, егер міндеттеме белгілі бір мүлік кепілімен қамтамасыз етілген болса, кепілдік беруші де сол мүлікке қатысты кепіл ұстаушы құқығын иеленеді.
Ал кепіл болушы туралы айтсақ, ол да дәл осындай құқықтарды пайдалана алады. Заң талабы бойынша, кепіл болушы борышқордың несие беруші алдындағы міндеттемесін өзі қай көлемде орындаса, сол орындаған бөлігі шегінде ғана жаңа талап қою құқығына ие болады.
Айыпақы, сыйақы және шеккен залалдарды өндіріп алу
Кепілдік беруші негізгі қарыз сомасын ғана қайтарумен шектелмейді. Ол борышқордан мына төлемдерді де өндіруді талап етуге қақылы:
- несие берушіге нақты төленген соманың сыйақысын (мүддесін);
- тиісті айыпақыны;
- борышқор үшін жауапкершілік арқалау салдарынан шеккен өзге де залалдардың толық орнын.
Бұл норма кепілдік берушінің тек негізгі қаржысын ғана емес, оның осы жағдайға байланысты шыққан қосымша шығындарын да қорғауға бағытталған.
Несие берушінің құжаттарды табыстау міндеті
Міндеттеме орындалғаннан кейін несие беруші өз еркімен процестен шығып кете алмайды. Заң бойынша ол борышқорға қойылған талапты куәландыратын барлық құжаттарды кепілдік берушіге тапсыруға тиіс. Сондай-ақ осы талапты қамтамасыз ететін барлық құқықтарды толық көлемде кепілдік берушіге өткізуге міндетті. Мұндай құжаттарсыз жаңа несие берушіге айналған кепілдік берушінің борышқорға өз бетінше нақты талап қоюы қиынға соғады.
Қандай жағдайда өзге талаптар қолданылуы мүмкін?
Аталған құқықтар мен міндеттер барлық жағдайда бірдей автоматты түрде жүзеге аса бермейді. Егер қолданыстағы заңдарда өзгеше көзделсе немесе кепілдік беруші мен борышқордың арасындағы өзара шартта басқа талаптар жазылған болса, сол ережелер үстемдік етеді. Сондай-ақ олардың арасындағы нақты құқықтық қатынастардың сипатынан басқаша тәртіп туындайтын болса да, заңның бұл жалпы нормалары шектелуі ықтимал.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі