Қазақстанда шетел валютасымен операция жасайтын кәсіпкерлер мен қаржы ұйымдары қатаң қадағалауға түседі. Мемлекет тарапынан жүзеге асатын валюталық бақылау нысандары тікелей тексерулермен ғана шектелмейді. Бақылау органдары әртүрлі құжаттамалық талдау, айырбастау бекеттерін қарап-тексеру және банктерге міндетті тапсырмалар жіберу арқылы қаржы ағындарының заңға сәйкестігін тексереді.
Қаржы ұйымдарын бақылаудың ерекшеліктері
Қаржы ұйымдарына қатысты валюталық қадағалау тәуекел дәрежесін бағалау негізінде ұйымдастырылады. Валюталық бақылау органдары мұндай мекемелерде жоспардан тыс және құжаттамалық тексерулер жүргізе алады, сондай-ақ өзге де бақылау тетіктерін пайдаланады.
Тексеру немесе бақылаудың өзге шаралары шеңберінде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі уәкілетті банктерден маңызды мәліметтерді талап етуге құқылы. Бұл ең алдымен қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға, терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл талаптарын сақтау үшін қажет. Осыған байланысты Ұлттық Банк банктерден валюталық операцияларды ішкі бақылау тетіктерінің қалай іске асырылып жатқаны туралы құжаттар мен ақпаратты сұрата алады.
Резиденттер мен бейрезиденттер төлемдер жасағанда қалай тексеріледі?
Валюталық операцияларды жүзеге асыратын өзге де резиденттер мен еліміздің аумағында осындай мәмілелер жасайтын бейрезиденттерге қатысты да нақты қадағалау шаралары бекітілген. Олар шетел валютасы бойынша төлемдерді немесе ақша аударымдарын жүргізген сәтте тікелей валюталық бақылау рәсімдеріне түседі.
Бұл жағдайда мемлекеттік органдар арнайы бақылау рәсімдерін қолданумен қатар, толыққанды тексерулер мен өзге де ресми бақылау шараларын қолдана алады. Төлемдердің мақсаты мен негізділігі бақылау субъектілері тарапынан жан-жақты назарға алынады.
Бақылаудың өзге нысандары қандай рәсімдерден тұрады?
Тікелей кешенді тексерулерден бөлек, заңнамада бақылаудың нақты үш өзге нысаны көрсетілген:
- Айырбастау пунктерінің жайын және жабдығын қарап-тексеру. Бұл шараны тек Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ғана жүргізеді. Рұқсат беру бақылауы шеңберінде заңды тұлға қолма-қол шетел валютасымен айырбастау операцияларына арналған лицензия немесе оған қосымша алуға өтініш берген кезде ғимарат пен құрылғылардың біліктілік талаптарына сай келуі сол орында тексеріледі. Қарап-тексеру нәтижесі лицензия беру немесе одан бас тарту кезінде негіз болады.
- Валюталық бақылау агентіне орындалуы міндетті тапсырма жіберу. Бұл құзырет те тек Ұлттық Банкке тиесілі. Жазбаша түрде берілетін тапсырмада оның нақты мәні мен орындалу мерзімі көрсетіледі. Агент белгіленген мерзімде және көрсетілген нысанда тапсырманы міндетті түрде орындауға тиіс.
- Ақпарат пен есептілікті талдау. Валюталық заңнама талаптарының ықтимал бұзылғаны туралы мәлімет келіп түскен жағдайда бақылау органы қажетті есептер мен құжаттарды сұратады. Орган ұсынылған құжаттардың заңға сәйкестігін, оның ішінде ақпараттың уақтылығын, толықтығын және анықтығын мұқият талдайды.
Практикалық салдары мен тәуекелдер
Валюталық мәмілелер жасайтын компаниялар үшін уақтылы және дұрыс есеп беру – басты талап. Ұсынылған ақпараттың толық болмауы немесе мерзімінен кешіктірілуі бақылау органдары тарапынан жоспардан тыс тексерудің басталуына түрткі болуы мүмкін. Ал валюта айырбастаумен айналысқысы келетін ұйымдар лицензия алғанға дейін үй-жайлары мен құрылғыларының белгіленген біліктілік талаптарына мінсіз сәйкестігін алдын ала қамтамасыз етуі керек.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі