Азаматтың немесе заңды тұлғаның пәтерге немесе жеке үйге толыққанды иелік етуі белгілі бір заңды фактіге сүйенеді. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабы тұрғын үйге немесе оның нақты бір бөлігіне меншік құқығы қандай негіздерге сүйеніп туындайтынын нақты шектеп көрсеткен.
Мәмілелер жасасу және баспананы өз бетінше салу
Тұрғын үйге меншік құқығы ең алдымен жеке бастама мен азаматтық-құқықтық қатынастар арқылы қалыптасады. Оның негізгі жолдары мынадай:
- үйді немесе оның бір бөлігін өз күшімен салу;
- сатып алу-сату, айырбастау, сыйға тарту немесе өмір бойы күтіп-бағу шартымен алып қою мәмілелерін жасасу;
- шарттық міндеттемелер, оның ішінде азаматтың үй құрылысына өз қаржысымен немесе жеке еңбегімен қатысуы туралы келісімдер.
Сонымен қатар заңнамаға қайшы келмейтін кез келген өзге де азаматтық-құқықтық мәмілелер арқылы тұрғын үйді меншікке рәсімдеуге толық жол беріледі.
Мұрагерлік және кооператив арқылы меншікке қол жеткізу
Баспана құқығы алдыңғы иесінен мұра бойынша немесе құқықтың әмбебап түрде ауысуы ретімен өтуі мүмкін. Бұл ретте мүлік құқықтық мирасқорлық тәртібімен жаңа иесіне бекітіледі.
Ал тұрғын үй-құрылыс кооперативі арқылы салынып, пайдалануға берілген көппәтерлі үйлерде жағдай өзгеше. Кооператив мүшесі қатысу шартына сәйкес пәтерді ресми тапсыру актісі негізінде қабылдап алған сәттен бастап меншік иесі атануға құқылы болады.
Жекешелендіру және ұйымдар тарапынан үй беру
Мемлекеттік немесе корпоративтік қордағы жылжымайтын мүлік те белгіленген ережелермен жеке қолға өте алады:
- жалға алушының мемлекеттік тұрғын үй қорынан берілген өзі тұрып жатқан баспанасын немесе пәтерін жекешелендіруі (сатып алу немесе тегін беру жолымен);
- мемлекеттік емес жеке ұйымдардың өз меншігіндегі тұрғын үйді сату немесе тегін беру арқылы қызметкерінің не өзге азаматтың меншігіне табыстауы;
- мемлекеттің немесе мемлекеттік ұйымның тұрғын үйді заңда белгіленген шарттармен өз жұмыскеріне немесе өзге тұлғаға беруі.
Төтенше жағдай мен мемлекет мұқтажы кезіндегі өтемақы
Заң жеке меншігінен еріксіз айырылған тұрғындардың мүддесін тікелей қорғайды. Жеке меншікте болған үй сүрілгенде, мемлекет тарапынан күштеп алынғанда немесе экологиялық зілзалалар, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың кесірінен тұруға жарамсыз деп танылғанда, оның орнына өтемақы ретінде жаңа тұрғынжай берілуі мүмкін. Мұндай өтем түрінде берілген баспанаға да азаматтың дербес меншік құқығы бекітіледі.
Аталған тізім тұйықталмаған: заңнамада тыйым салынбаған кез келген өзге де заңды негіз бойынша тұрғын үйге меншік құқығы пайда бола алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі