Қазақстанда жұмыс беруші өз қызметкеріне заңда бекітілген шектен төмен жалақы төлеуге құқылы емес. Бұл кепілдік – еңбек қатынастарындағы қызметкер құқығын қорғайтын негізгі әлеуметтік стандарттардың бірі. Жалақының ең төмен мөлшерін белгілеу қағидалары, оны есептеу талаптары мен төлемге қойылатын шектеулер Еңбек кодексінің 104-бабында нақты бекітілген.
Айлық жалақының ең төмен мөлшерін есептеу және бекіту
Айлық жалақының ең төмен мөлшері (қысқаша – ЕТЖ) жыл сайын тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңмен бекітіледі. Бұл сома кездейсоқ алынбайды: ол арнайы әдістеме негізінде есептеледі. Заң талабы бойынша, аталған әдістеменің жобасы алдымен Әлеуметтік әріптестік пен әлеуметтік және еңбек қатынастарын реттеу жөніндегі республикалық үшжақты комиссияның отырысында қаралуы тиіс.
Сонымен қатар заңда маңызды шек қойылған: айлық жалақының ең төмен мөлшері ең төмен күнкөріс деңгейінің шамасынан кем болмауға тиіс. Бұл норма жұмыскердің ең төменгі табысы мемлекет белгілеген күнкөріс деңгейінен төмен түспеуін қамтамасыз етеді.
Ең төменгі жалақыға қандай төлемдер кірмейді?
Тәжірибеде жұмыс берушілер түрлі үстемеақылар мен сыйлықақыларды қосып есептеп, соманы ең төменгі шекке жеткізуге тырысатын жағдайлар кездеседі. Алайда 104-бап бұған тыйым салады. Ең төменгі мөлшер мынадай қосымша төлемдерді қамтымауы қажет:
- қосымша ақылар мен үстемеақылар;
- өтемақы төлемдері мен әлеуметтік төлемдер;
- сыйлықақылар мен басқа да ынталандырушы төлемдер.
Демек, ең төменгі сома жұмыскердің базалық еңбегіне таза күйінде төленуі шарт, ал барлық үстемелер, сыйақылар мен өтемақылар бұл соманың үстіне бөлек есептеледі. Бұл төлем жұмыскердің іс жүзінде жұмыс істеген уақытына пропорционалды түрде жүзеге асырылады.
Сағаттық және бірінші разрядты жұмыскерлердің төлемі
Заң сағаттық төлем алатындар мен тарифтік жүйе бойынша еңбек ететіндердің де құқығын қорғайды. Өз еңбек міндеттерін толық орындаған қызметкер үшін сағаттық жалақының ең төмен мөлшері арнайы формула бойынша есептеледі: ол тиісті күнтізбелік жылдағы жұмыс уақыты балансына сәйкес орташа айлық жұмыс сағаттарының санына бөлінген айлық жалақының ең төмен мөлшерінен аз болмауы керек.
Сонымен бірге, кәсіпорындағы бірінші разрядты жұмыскердің еңбек және ұжымдық шарттарда немесе жұмыс берушінің актілерінде көзделген айлық жалақысының не тарифтік мөлшерлемесінің төменгі шегі республикалық бюджет туралы заңда көрсетілген ең төмен мөлшерден кем болмауы тиіс. Жұмыс беруші өз актілерінде бұл деңгейді төмендетуге құқылы емес.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі