Қазақстанда табиғи ресурстарды игеру мен жер қойнауын барлау жұмыстары қатаң құқықтық тәртіппен реттеледі. Жер қойнауын пайдалану құқығы тек заңда көрсетілген нақты құжаттардың негізінде пайда болады немесе қолданыстағы құқықты заңды түрде иелену арқылы ғана жүзеге асады.
Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы кодекстің 20-бабы бұл құқықтық процесті екі негізгі арнаға бөледі: құқықтың бастапқы пайда болуы (туындауы) және оның жаңа иегерге өтуі (алынуы).
Құқықтың туындауы: лицензия мен келісімшарт
Жер қойнауын пайдалану құқығы мемлекет тарапынан тікелей берілетін екі құжат түрі бойынша туындайды:
- Жер қойнауын пайдалануға арналған лицензия. Белгілі бір қызмет түрлерін жүргізуге мемлекеттік орган беретін рұқсат құжаты;
- Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт. Жер қойнауының нақты учаскесіне қатысты талаптар мен міндеттемелерді бекітетін келісім.
Осы екі құжаттың бірі ресми түрде ресімделмейінше, кез келген барлау немесе өндіру қызметі заңсыз болып есептеледі.
Қолданыстағы құқықты алу жағдайлары
Жер қойнауын пайдалану құқығы жаңадан ғана ашылмайды, бұрыннан бар құқықтың жаңа иегерге ауысуы да мүмкін. Заң бойынша оны алу мынадай үш жағдайда қарастырылған:
- Құқықты тікелей беру. Қолданыстағы құқық иесі өз құқығын өзге тұлғаға тапсырған кезде жүзеге асады;
- Азаматтық-құқықтық мәмілелер негізінде ауысу. Құқықтың өзі немесе жер қойнауын пайдалану құқығындағы белгілі бір үлес азаматтық мәміле шеңберінде басқа субъектіге көшеді;
- Заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру кезіндегі құқықтық мирасқорлық. Компания қайта ұйымдастырылғанда, оның міндеттері мен құқықтары мирасқорға өтеді. Алайда мұнда заң нақты шектеу қояды: құқықтық мирасқорлық тәртібіне түрлену мен мұрагерлік кірмейді.
Практикалық мәні мен құқықтық салдары
Кәсіпкерлер мен инвесторлар үшін бұл нормалардың маңызы зор. Егер компания жер қойнауы активтерін мәміле немесе қайта ұйымдастыру арқылы қабылдап алса, бұл процесс кодекстің 20-бабында көрсетілген ауысу шеңберіне толық сәйкес келуге тиіс.
Жер қойнауын пайдалану құқығын немесе ондағы үлесті иелену кезінде заңда айқындалған негіздердің сақталуы кез келген активті даудан және заңсыз мәміле ретінде танылу қаупінен қорғайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі