Жер қойнауын пайдалану операциялары қоршаған ортаға тікелей салмақ түсіретіндіктен, заңнама өндірістік процестің әр кезеңіне нақты шектеулер қояды. Қазақстан Республикасының Экология кодексіне сәйкес, кез келген геологиялық барлау немесе өндіру жұмыстары табиғи ресурстарды барынша сақтау қағидатына негізделіп, жобалау сатысынан бастап белгіленген экологиялық талаптарды орындауды міндеттейді.
Жобалау құжаттарына қойылатын экологиялық шарттар
Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізуге арналған жобалау құжаттарында бүлінетін әрі иеліктен шығарылатын жер аумағын барынша азайту тетіктері негізделуі тиіс. Бұған кірме автомобиль жолдарын алдын ала ұтымды схема бойынша салу, ұңғымаларды тармақты тәсілмен бұрғылау, өндіріс қалдықтарын кәдеге жарату және жер қойнауын пайдалану салдарын прогрессивті жою әдістері жатады.
Сонымен бірге жобада жердің техногендік шөлейттенуіне, жер қойнауының ластануына жол бермеу шаралары көзделеді. Жерасты суларының ластануы мен сарқылуын болдырмау үшін уытты емес жуу реагенттерін пайдалану, бұрғылау ерітінділерін тазартып, қайта айналымға қосу және мұнай кәсіпшілігі ағындарын қабатішілік қысымды ұстап тұру жүйесінде қайта қолдану талап етіледі.
Өндіріс процесінде жер қойнауын пайдаланушыларға жүктелетін міндеттер
Жұмыстарды іс жүзінде жүргізу кезінде кәсіпорындар жобалық шешімдермен қатар мына талаптарды қатаң сақтауға тиіс:
- Құнарлы топырақты сақтау: ауыл шаруашылығы немесе құнарлы жерлерде құрылысжайлар салу кезінде топырақтың құнарлы қабаты сыдырылып, аумақты кейіннен міндетті түрде рекультивациялау (қалпына келтіру) үшін жеке сақталады;
- Қалдықтарды оқшаулау: ластағыш заттардың су мен топыраққа өтіп кетпеуін қамтамасыз ету үшін өндіріс қалдықтары жиналатын алаңдар арнайы гидрооқшауланады;
- Ерекше аймақтардағы қауіпсіздік: ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда ұңғыма бұрғыланған жағдайда тек шлам қоймасынсыз, яғни қамбасыз технология ғана қолданылады;
- Күкірт пен шығарындыларды бақылау: көмірсутектерді өндіру барысында ашық күкірт карталарының көлемін азайту және дизель қондырғыларынан түтін газдарының ауаға нормадан тыс шығарылуына жол бермеу қажет;
- Ұңғымаларды реттеу және жою: өздігінен төгілетін, жарамсыз немесе пайдаланылуы тоқтатылған ұңғымалар заңнамада белгіленген тәртіппен реттегіш құрылғылармен жабдықталуға, консервациялануға немесе толық жойылуға жатады.
Пирофорлық шөгінділерді, бұрғылау шламы мен тау жынысы үлгілерін (кернді) қауіпсіз көму мәселесі қоршаған ортаны қорғау, санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылық органдарымен және жергілікті әкімдіктермен міндетті түрде келісіледі. Жер қойнауын пайдалану нысандарын пайдалануға беру жобадағы барлық экологиялық нормалар толық орындалған кезде ғана жүзеге асырылады.
Заңмен тыйым салынған әрекеттер
Экологиялық кодекс жерасты суларын және халық денсаулығын қорғау мақсатында мына әрекеттерге үзілді-кесілді тыйым салады:
- шаруашылық-ауызсу кездесетін сулы қабаттарға бұрғылау ерітінділері мен өндірістік материалдарды жіберуге;
- егер ауызсумен қамту немесе емдік су көздерін ластау қаупі болса, өнеркәсіптік, минералдық және жылу-энергетикалық сарқынды суларды төгуге арналған сіңіргіш ұңғымаларды бұрғылауға;
- сумен жабдықтау көздерінің санитариялық қорғау аймағында сіңіргіш ұңғымалар мен құдықтарды орнатуға;
- құрамында радиоактивті заттары бар пайдаланылған суды сіңіргіш ұңғымаларға төгуге.
Құқықтық қолданыстағы ескертпе
Экология кодексінің 397-бабына 2025 жылғы 9 сәуірдегі № 179-VIII ҚР Заңымен өзгерістер енгізілген. Бұл түзетулер заң ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік алпыс күн өткен соң қолданысқа енгізілетіндіктен, жер қойнауын пайдаланушылар осы өтпелі мерзімді де назарда ұстауы қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі