Жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы ресми құқықтар мен міндеттер белгілі бір заңды негіз болғанда ғана күшіне енеді. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі бойынша бұл байланыстың басты әрі негізгі бастауы — екі тарап арасында жасалатын жазбаша еңбек шарты. Заңда өзгеше көзделмесе, дәл осы құжат адамның ресми түрде жұмысқа кіріскенін және оның еңбек құқықтары мемлекет қорғауында екенін бекітеді.
Еңбек қатынастарының туындау негіздері: басты құжат
Кез келген ұйымға немесе жеке кәсіпкерге жұмысқа орналасудың заңды іргетасы — еңбек шарты. Осы құжат жасалған сәттен бастап жұмыскер еңбек етуге, ішкі тәртіпке бағынуға міндеттенсе, жұмыс беруші оған қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз етуге және келісілген жалақыны төлеуге жауапкершілік алады. Ауызша уағдаластық немесе бейресми жұмысқа шығу тараптарды заңдық кепілдіктерден айырады, сондықтан шарт бекіту — еңбек қатынасының басты шарты.
Шарт жасасудың алдындағы міндетті рәсімдер
Тәжірибеде барлық лауазымға бірден келісімшарт жасала бермейді. Қазақстан Республикасының заңдарында, ұйымның құрылтай құжаттарында немесе жұмыс берушінің ішкі актілерінде көзделген жағдайларда, еңбек шартын рәсімдеудің алдында арнайы сатылардан өту талап етіледі. Мұндай рәсімдер қатарына мыналар жатады:
- Лауазымға сайлану (сайлау): қызметкерді ұжымның немесе басқару органының дауыс беруі арқылы таңдау;
- Конкурс арқылы сайлану: тиісті лауазымға қойылатын талаптар бойынша іріктеу сынағынан өту;
- Лауазымға тағайындау немесе бекіту: өкілетті тұлғаның немесе органның арнайы шешімімен қызметке қойылу;
- Уәкілетті органдардың жолдамасы: заңмен белгіленген квота есебінен жұмысқа жіберу;
- Сот шешімі: жұмыс берушіні еңбек шартын жасасуға міндеттейтін сот актісінің шығарылуы.
Аталған негіздердің бірі орын алған жағдайда ғана тараптар еңбек шартын заңды түрде жасасуға көшеді. Яғни алдын ала рәсім өздігінен еңбек шартын алмастырмайды, ол шарт жасасуға құқықтық жол ашады.
Атқарушы орган басшысымен еңбек қатынасы
Заңды тұлғаның атқарушы органының басшысымен (мысалы, кәсіпорын директорымен немесе басқарма төрағасымен) еңбек қатынасын орнатудың өзіндік ерекшелігі бар. Бұл ретте тек Еңбек кодексі ғана емес, сонымен қатар еліміздің өзге де заңдары, ұйымның құрылтай құжаттары және дербес жасалатын еңбек шарты қатар басшылыққа алынады. Бұл басшының құқықтық мәртебесі ұйым иелері мен құрылтайшылардың шешіміне тікелей тәуелді екенін көрсетеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі