Бір жер учаскесіне бірнеше азамат немесе заңды тұлға бірдей құқық иеленгенде, олардың арасындағы меншік немесе жер пайдалану қатынастары ортақ үлестік сипатқа ие болады. Мұндай жағдайда әрбір меншік иесінің нақты үлесі қандай көлемде болатынын білу ортақ мүлікті пайдалану мен басқаруда шешуші рөл атқарады.
Келісім болмаса, жер үлестері қалай есептеледі?
Ортақ жер қатынастарында туындайтын басты сауал — үлестің нақты көлемі нақтыланбаған жағдайда не істеу керектігі. Қазақстанның жер заңнамасына сәйкес, егер қатысушылардың жер үлестерінің мөлшерін заңдар негізінде айқындау мүмкін болмаса және барлық қатысушылардың өзара келісімімен бекітілмесе, онда жер үлестері бәріне тең болып есептеледі.
Бұл қағида жер үлесін айқындау кезіндегі түсінбеушіліктерді шектейтін бастапқы құқықтық тетік болып табылады. Құжаттарда басқа шарттар көрсетілмеген жағдайда, ешбір қатысушы екіншісінен артық құқыққа өздігінен үміткер бола алмайды.
Ортақ қатысушылардың келісімі және оның рөлі
Заң қатысушыларға өз құқықтары мен міндеттерін еркін реттеуге толық мүмкіндік береді. Ортақ үлестік меншікке немесе ортақ жер пайдалануға қатысушылар өзара бірауыздан келісе отырып, әрбір қатысушының нақты үлесін дербес белгілей алады.
Мұндай келісім жасасу кезінде мына мән-жайлар негізге алынуы мүмкін:
- әрбір тараптың ортақ жер учаскесін сатып алуға қосқан салымы;
- жер учаскесін абаттандыруға, игеруге және оның инфрақұрылымына жұмсалған нақты шығындары мен еңбегі.
Үлесті өзгерту мүмкіндігі және практикалық мәні
Ортақ үлестік меншіктегі жер үлесі бастапқы бекітілген мөлшермен шектеліп қалмайды. Заңнама талабына сай, ортақ жерге қатысушылардың барлығының келісімі негізінде үлестерді айқындау ғана емес, кейіннен оларды өзгерту тәртібі де қарастырылуы мүмкін.
Егер тараптардың бірі жер телімін игеруге қомақты салым салып, қалғандары бұл үдеріске қатыспаса, барлық қатысушылардың ортақ келісімі болған жағдайда ғана үлестер қайта бөлінуі немесе өзгертілуі ықтимал. Келісім болмаса, бастапқы белгіленген немесе тең үлес қағидаты өз күшінде қалады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі