Кәсіпкерлер немесе азаматтар арасындағы шарттық келіспеушіліктер төрелік сотта қаралған кезде, қаржылық шығындарды алдын ала есептеп, түсініп алу маңызды. Қазақстанның «Төрелік туралы» заңына сәйкес, төрелік талқылау тек төрешінің еңбекақысымен шектелмейді, оған істі жан-жақты әрі әділ қарауды қамтамасыз ететін бірнеше шығын түрі кіреді.
Төрелік шығыстарының құрамына не кіреді?
Төрелік талқылау барысында туындайтын шығындар заң жүзінде нақты бекітілген. Дауды төрелікте шешуге байланысты шығыстар мыналардан тұрады:
- Төрешілердің гонорары — істі қараған төрешілерге төленетін негізгі сыйақы;
- Төрешілердің іссапар шығыстары — талқылау өтетін жерге жол жүру, қонақүйде тұру және тамақтану ақысы;
- Мамандардың қызметі — тартылған сарапшылар мен аудармашыларға төленуге тиісті сомалар;
- Дәлелдемелерді зерттеу шығындары — төрешілердің жазбаша және заттай айғақтарды олардың орналасқан жерінде тікелей қарап-тексеруіне кеткен қаражат;
- Куәлар тартқан шығыстар — талқылауға шақырылған куәлардың шеккен шығындары;
- Өкіл қызметінің ақысы — төрелік шешім өз пайдасына шығарылған тараптың өкіліне төленген шығыстар;
- Ұйымдастырушылық шығындар — төрелік отырыстарды тікелей ұйымдастыруға және материалдық қамтамасыз етуге жұмсалған қаражат.
Мұндағы маңызды тұс — өкіл қызметінің ақысы тек шешім пайдасына шыққан тарап үшін төрелік шығыстарының қатарына жатқызылатынында. Бұл сот процесінде өз құқығын сенімді қорғаған тарап үшін қаржылық тәуекелді азайтады.
Тұрақты жұмыс істейтін төреліктегі төрешілер гонорары
Тұрақты жұмыс істейтін төрелік институттарында төрешілер гонорарының мөлшері сол институттың бекітілген регламенті мен гонорарлар шәкіліне (шкаласына) сәйкес айқындалады. Әдетте, гонорар көлемі даудың сипаты мен шарттық құнына тікелей байланысты болады.
Егер төрелік регламентінде гонорардың нақты бекітілген тіркелген мөлшері көрсетілмесе, оны төрелік құрамы әрбір нақты іс бойынша жеке белгілейді. Бұл ретте келесі өлшемшарттар ескеріледі:
- талап қоюдың жалпы бағасы;
- туындаған даудың күрделілігі;
- төрешілердің талқылау жүргізуге нақты жұмсаған уақыты;
- іске қатысты кез келген басқа да маңызды мән-жайлар.
Нақты бір дауды шешу үшін құрылған төрелік ерекшелігі
Тараптар тұрақты төрелікке жүгінбей, белгілі бір дауды шешу үшін уақытша (ad hoc) төрелік құрған жағдайда, төрешілер гонорары ең алдымен тараптардың өзара келісімі бойынша айқындалады.
Ал егер тараптар арасында мұндай тікелей келісім жасалмаған болса, гонорар мөлшерін тұрақты жұмыс істейтін төрелікке арналған ережелер мен тәртіп бойынша нақты дауды шешуге тағайындалған төрелік құрамының өзі белгілейді.
Бұл ережелерді алдын ала білу шарт жасасу кезеңінде төрелік ескертпені дұрыс рәсімдеуге және ықтимал дау туындағанда қаржылық шығындарды дұрыс жоспарлауға көмектеседі.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі