Кепілдікпен немесе кепіл болушылықпен қамтамасыз етілген қарызды өтеген кезде басты міндеттің бірі — бұл туралы кепіл болған тараптарға уақтылы білдіру. Азаматтық заңнама талабы бойынша, негізгі міндеттемені толық немесе ішінара орындаған борышқор кепілдік беруші мен кепіл болушыға бұл фактіні дереу хабарлауға міндетті. Бұл қарапайым қағида сақталмаса, бір борыштың екі рет төленіп кету қаупі туындайды.
«Дереу хабарлау» талабы кімге және не үшін қажет?
Кепілгер мен кепіл болушы — борышқор үшін үшінші тұлға (несие беруші) алдында қаржылық жауапкершілік арқалаған тараптар. Егер борышқор қарызын жапқанын оларға ескертпесе, несие беруші кепілдік шарты негізінде сол борышты кепіл берушіден де талап етуі мүмкін. Кепілгер негізгі міндеттеменің орындалғанынан бейхабар болғандықтан, несиені өз қалтасынан қайта өтеуге мәжбүр болады.
Сондықтан заңдағы «дереу хабарлау» талабы кепілдік институттарының теңгерімін сақтауға және қарыздың қайталана жабылуына жол бермеуге бағытталған.
Борышқор ескертпесе, кепілгер қандай қадамға бара алады?
Егер борышқордың хабар бермеуі салдарынан кепілдік беруші немесе кепіл болушы өз кезегінде несие берушіге міндеттемені орындап қойса, оларға заңмен екі түрлі таңдау құқығы беріледі:
- Несие берушіден талап ету: кепілгер негізсіз алынған қаражатты несие берушіден тікелей қайтарып алуды талап ете алады;
- Борышқорға кері талап қою: кепілгер төлеген сомасын борышқордың өзінен регрестік (кері) тәртіппен өндіріп алуға құқылы.
Борышқор үшін туындайтын қаржылық қатер
Кепілгер екінші жолды таңдап, төлеген ақшасын борышқордан өндіріп алған жағдайда, борышқор қиын құқықтық жағдайға тап болады. Мұндай сәтте борышқор артық кеткен ақшаны тек несие берушіден ғана «негізсіз алынған мүлік» ретінде өндіріп алуға қақылы.
Яғни, дер кезінде ақпарат бермеген борышқор шын мәнінде борышты екі мәрте төлеп шығады: алдымен несие берушіге, кейін кепілгердің кері талабы бойынша кепілгерге. Ал несие берушіге артық түскен қаражатты кері қайтару процесі қосымша дау мен уақытты талап етеді.
Кепілдендірілген міндеттемені жапқан сәтте бұл жөнінде кепілдік беруші мен кепіл болушыны жазбаша немесе нақты тіркелетін тәсілмен дереу хабардар ету — болашақтағы негізсіз сот даулары мен қаржылық шығынның алдын алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі