Меншік құқығы азаматқа өз баспанасына толық еркіндікпен иелік етуге жол ашады. Тұрғын үйдің немесе салынып бітпеген құрылыс нысанының иесі өз мүлкін сатуға, біреуге сыйлауға, басқа мүлікке айырбастауға, мұраға қалдыруға немесе кепілге беруге толық құқылы. Сонымен қатар заңда тыйым салынбаған өзге де жолдармен оған дербес билік ете алады.
Тұрғын үйге билік ету еркіндігі
Баспанаға меншік құқығы бар азамат оны өткізу талаптарын өзі айқындайды. Бұл ереже дайын пәтер немесе жеке үйге ғана емес, құрылысы аяқталмаған тұрғын үйге де қатысты. Мүлік иесі сату шартын дербес белгілеп, мәмілені өз еркі бойынша жасайды.
Алайда бұл еркіндік шексіз емес. Заңнамада белгіленген ерекшеліктер мен тыйымдарды сақтау — кез келген мәміленің басты шарты. Егер баспанаға қатысты арнайы шектеулер болса, меншік иесі оларды айналып өтіп, өз бетінше шешім қабылдай алмайды.
Ипотека кезіндегі құқықтық шектеу
Ең көп кездесетін әрі қатаң шектеу ипотекалық несиеге байланысты туындайды. Тұрғын үй толық немесе ішінара ипотекалық қарыз есебінен сатып алынған жағдайда, сатып алу-сату шарты мемлекеттік тіркеуден өткен сәттен бастап меншік иесінің құқығына тікелей шектеу қойылады.
Мұндай баспананың иесі ипотекалық тұрғын үй қарызын толық өтегенге дейін кредитордың, яғни несие берген қаржы ұйымының ресми келісімінсіз мүлікке билік ете алмайды. Бұл талапты сақтамау мәмілені заңсыз деп тану қаупін тудырады.
Мәміле жасау кезінде нені ескеру қажет?
Баспанаға қатысты қандай да бір құқықтық әрекет жасамас бұрын мына ерекшеліктерді назарда ұстаған жөн:
- Қарыз толық жабылмайынша, пәтерді үшінші тұлғаларға сату немесе қайта кепілге қою тек кредитордың рұқсатымен ғана жүзеге асады;
- Ипотекалық міндеттеме мерзімінде орындалған жағдайда ғана тұрғын үйге толық көлемде еркін билік ету құқығы қалпына келеді;
- Құрылысы аяқталмаған тұрғын үйді иеленушілер де заң аясында мәміле жасай алады, бірақ оларға да ортақ құқықтық ережелер қолданылады.
Тұрғын үйге қатысты меншік құқығы тек заңды мүмкіндіктерді ғана емес, сонымен бірге оған жүктелген қаржылық және құқықтық шектеулерді қатаң сақтауды талап етеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі