Қазақстанда шетел валютасымен немесе бейрезиденттердің қатысуымен қаржылай операция жасаған кезде мемлекеттік органдар мен қаржы ұйымдары белгіленген ережелердің сақталуын тексереді. Бұл саладағы негізгі бақылау валюталық бақылау органдарына және олардың атынан тікелей қызмет көрсететін агенттерге, яғни ең алдымен екінші деңгейдегі банктерге жүктелген.
Заң талабы бойынша резиденттер мен бейрезиденттер ел аумағында жүргізетін кез келген валюталық мәмілелер заңнамаға толық сай келуі тиіс. Осы ретте аталған құрылымдардың қандай өкілеттігі бар екенін және олардың клиенттерге қоятын талаптарының заңды шекарасын білу маңызды.
Валюталық бақылау органдарына берілген құқықтар
Бақылау органдары валюталық операциялар бойынша есептілік ұсыну тәртібін бекітеді және мәмілеге байланысты кез келген құжат пен ақпаратты сұратуға құқылы. Егер заңнама талаптары бұзылса, олар бұзушылықты, сондай-ақ оған себеп болған жағдайларды жою туралы орындалуы міндетті талап қояды.
Сонымен бірге, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі уәкілетті банктерден валюталық операцияларға, соның ішінде қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға, терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға қарсы іс-қимыл шеңберіндегі ішкі бақылауға қатысты мәліметтерді талап ету құқығына ие.
Валюталық бақылау агенттерінің міндеттері
Валюталық бақылау агенттері клиенттің тапсырмасы бойынша операциялар жасалған кезде заң талаптарының сақталуын тікелей қадағалайды. Олар есепке алу мен есептіліктің толық әрі объективті болуын қамтамасыз етуге міндетті.
Егер клиенттің заң бұзғаны анықталса, агент бұл деректі Ұлттық Банкке, құқық қорғау органдарына және өзге де уәкілетті валюталық бақылау органдарына дереу хабарлауы тиіс. Өз өкілеттігін орындау барысында агенттер мен бақылау органдары өздеріне мәлім болған коммерциялық, банктік және заңмен қорғалатын өзге де құпияларды заңға сәйкес сақтауға жауапты.
Тексеріс кезінде талап етілетін құжаттар
Агент валюталық операцияны клиент барлық қажетті құжат пен ақпаратты ұсынған кезде ғана жүргізеді. Мәміленің мазмұнына қарай агент мына құжаттарды талап етуге құқылы:
- жеке тұлғаның жеке басын куәландыратын құжат;
- шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар үшін – Қазақстанда тұрақты тұру құқығын растайтын құжат (бар болса);
- заңды тұлғалардың құрылтай құжаттары және олардың қатысушыларын сәйкестендіретін өзге де деректер;
- валюталық шарт немесе оның көшірмесі, оның ішінде заңда көзделген жағдайларда есептік нөмірі бар нұсқасы;
- заңда белгіленген жағдайларда тиісті лицензия;
- шарт бойынша міндеттемелердің орындалғанын немесе орындалуы тиіс екенін растайтын құжаттар мен мәліметтер;
- төлемдер мен ақша аударымдары туралы деректер.
Уәкілетті банк валюталық шарттар мен құжаттардың түпнұсқасын, сондай-ақ шет тіліндегі құжаттардың қазақ немесе орыс тіліндегі аудармасын танысу үшін сұрата алады. Алайда заңда айқын шектеу бар: агенттің нақты жүргізіліп жатқан операцияға еш қатысы жоқ құжаттарды талап етуіне жол берілмейді.
Қай кезде валюталық операция жүргізілмейді?
Клиент талап етілген мәліметтерді, құжаттар мен ақпаратты ұсынбаса, валюталық бақылау агенті операцияны орындаудан үзілді-кесілді бас тартады.
Сондай-ақ анық емес, жалған құжат ұсынылғанда немесе заңнамада белгіленген міндетті әрекеттер жасалмаған жағдайда да төлем не аударым тоқтатылады. Сондықтан валюталық операция жасауды жоспарлаған әрбір тұлға мәміленің негіздемесін растайтын құжаттарды алдын ала реттеп, банктің сұрауына дәл әрі толық жауап бергені жөн.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі