Қазақстанда су қорының жері тікелей Қазақстан халқының меншігінде болады. Халық атынан бұл меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады және оны ел мүддесі үшін мемлекеттік меншік режимі арқылы басқарады. Дегенмен, су инфрақұрылымы мен ирригациялық жүйелер орналасқан жер телімдерінің құқықтық тағдыры әрдайым біртекті емес.
Су қоры жерінің мемлекеттік меншік режимі
Жер кодексінің 133-бабына сәйкес, су қорының жері жеке меншікке жайдан-жай таратылмайды. Ол ел халқының ортақ байлығы ретінде сақталады. Бұл қағида өзен-көлдердің, су қоймаларының және су қорғау белдеулерінің халық мүддесінен тыс, жекелеген тұлғалардың монополиясына өтіп кетпеуін қамтамасыз етеді.
Қандай су шаруашылығы жерлері жеке меншікке берілуі мүмкін
Заң белгілі бір инженерлік инфрақұрылым алып жатқан жер телімдеріне қатысты айрықша тәртіпті көздейді. Мұндай мүмкіндік барлық нысанға бірдей жүрмейді, тек нақты су құрылыстарына ғана қолданылады:
- ауданаралық (облыстық) және шаруашылықаралық (аудандық) маңызы бар су шаруашылығы құрылыстары (суaру және кәріз жүйелері) алып жатқан жерлер;
- шаруашылық жүргізуші бір ғана субъектінің жер теліміне қызмет ететін ирригациялық құрылыстардың жері.
Мұндай жер телімдері Қазақстан Республикасының азаматтары мен мемлекеттік емес заңды тұлғаларының жеке меншігіне тек бір жағдайда өте алады: аталған құрылыстар заң тәртібімен мемлекет меншігінен иеліктен шығарылған кезде ғана рұқсат етіледі. Егер құрылыстың өзі мемлекет меншігінде қалса, оның астындағы жер учаскесі де жеке меншікке берілмейді.
Ортақ меншік пен ортақ жер пайдалану қағидасы
Ауыл шаруашылығында немесе өндірісте бір канал, тоған немесе кәріз жүйесі бірнеше жер иесіне ортақ қызмет көрсететін жағдайлар жиі кездеседі. Заң мұндай инфрақұрылымның жерін бір ғана тұлғаның жеке иелігіне беруге жол бермейді.
Егер аталған су шаруашылығы құрылыстары жер учаскелерінің екі немесе одан көп иелері мен жер пайдаланушыларына бірдей қызмет көрсетіп тұрса, ол құрылыстардың жер учаскелері оларға ортақ меншік немесе ортақ жер пайдалану құқығымен бекітіледі. Бұл ереже су ресурстары мен инфрақұрылымына барлық мүдделі тараптың тең қол жеткізуіне кепілдік береді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі