Трансферттік баға белгілеу саласында тараптардың өзара байланыстылығын айқындау мәмілелердің шынайы нарықтық сипатын тексерудің негізгі шарты болып табылады. Заңнамаға сәйкес, өзара мәмілелері мен операцияларының экономикалық нәтижелеріне ықпал ете алатын айрықша қарым-қатынасы бар жеке немесе заңды тұлғалар өзара байланысты тараптар деп танылады.
Капиталға қатысу және ұйымдық бақылау белгілері
Тараптардың өзара байланыстылығы ең алдымен компанияның дауыс беретін акцияларына немесе қатысу үлестеріне иелік ету деңгейіне қарай белгіленеді. Егер бір тұлға басқа мәмілеге қатысушының дауыс беретін акцияларының немесе үлестерінің 10 және одан да көп пайызын дербес немесе үлестес тұлғаларымен бірлесіп иеленсе, пайдаланса немесе билік етсе, заң оларды өзара байланысты деп есептейді.
Сонымен бірге, заңды тұлғаны мәмілеге қатысушының ірі қатысушысы немесе лауазымды тұлғасы бақылап отырса, не болмаса екі кәсіпорын да ортақ үшінші бір тұлғаның бақылауында болса, бұл да ерекше өзара қарым-қатынас болып есептеледі. Тәуелсіз директорды қоспағанда, қатысушы кәсіпорындардың басшылық лауазымын атқаратын тұлғалар да өзара байланыстылық құрылымын қалыптастырады.
Мүлікті сенімгерлікпен басқару және шарттық міндеттемелер
Өзара байланыстылық тек акциялар мен үлестер арқылы ғана емес, шарттық құрылымдар арқылы да туындайды. Мәмілеге қатысушымен жасалған шарт, оның ішінде мүлікті сенімгерлікпен басқару шарты басқарушы қабылдайтын шешімдерді айқындауға мүмкіндік берсе, мұндай тұлғалар бір-біріне тәуелді деп қарастырылады.
Мүліктің меншік иесі сенімгерлікпен басқару шарты аясында шешімдерді айқындау құқығын сақтай отырып, иелену, пайдалану немесе билік ету өкілеттіктерін басқа тұлғаға берген жағдайда да өзара байланыс орнайды. Сондай-ақ, бір тұлға бір мезгілде екі бөлек сенімгерлік шарттың құрылтайшысы болып, шешім қабылдауға ықпал ете алса, екі сенімгерлік басқарушы немесе бір шарт бойынша басқарушы мен екінші шарт бойынша пайда алушы да өзара байланысты тұлғалар ретінде саналады.
Туыстық байланыстар мен отбасылық шеңбер
Мәмілеге қатысушы ұйымның ірі қатысушысы, акционері немесе лауазымды тұлғасы (тәуелсіз директорды қоспағанда) болып табылатын жеке тұлғаның жақын ортасы да заң бойынша өзара байланысты тарап саналады. Бұл топқа:
- жұбайы (зайыбы);
- жақын туыстары: ата-анасы, балалары, асырап алушылары мен асырап алынғандар, аға-інілері, апа-қарындастары, сіңлілері, атасы, әжесі және немерелері;
- жекжаттары: жұбайының ата-анасы, балалары, аға-інілері мен апа-сіңлілері кіреді.
Экономикалық және коммерциялық тәуелділік белгілері
Кәсіпкерлік тәжірибеде тараптардың қағаз жүзінде тәуелсіз болып көрінуі олардың нақты нарықтық дербестігіне кепілдік бермейді. Заң экономикалық тәуелділіктің бірнеше нақты шарттарын белгілейді:
- басқа тұлғаның материалдық емес активтерін немесе зияткерлік меншік құқықтарын пайдаланып тауар өндіру не сату кезіндегі төлемдер өнімнің өзіндік құнының немесе бастапқы құнының 50 пайызынан асатын болса;
- өнім шығаруға қажетті шикізат пен материалдардың 50 пайыздан астамын бір ғана серіктес жеткізіп отырса;
- халықаралық іскерлік операциялар барысында бір серіктес есепті жылдағы түсімнің 50 пайыздан астамын қалыптастырса;
- борышкер тұлғаның берешегі меншікті капиталдың 50 пайызынан асса немесе борыш сомасының кемінде 10 пайызына кепілдік берілсе (лицензиясы бар банктер, халықаралық қаржы ұйымдары немесе шет мемлекет мекемелерімен жасалатын жағдайларды қоспағанда);
- тұлға жазбаша келісім негізінде есепті күнтізбелік жылға компанияның ресми агенті, дилері немесе дистрибьюторы болып тағайындалса.
Экономикалық тәуелділік талаптарынан босатылатын жағдайлар
Материалдық емес активтер, шикізат көлемі, жылдық түсім, қарыз немесе дистрибьюторлық бойынша қойылатын экономикалық критерийлер мәмілеге қатысушы кез келген бейрезидентке автоматты түрде таңылмайды. Егер бейрезидент компанияның немесе ол кіретін халықаралық топтың қаржылық есептілігі ХҚЕС стандарттарына сәйкес ашық жарияланса және ЭЫДҰ-ға қатысушы елдердің қор биржаларында ресми айналымда болса, аталған экономикалық белгілер оларға қолданылмайды.
Сонымен бірге, уәкілетті мемлекеттік органның сұрау салуы түскен күннен бастап 60 күнтізбелік күннен кешіктірмей тәуелсіз аудиторлық ұйым растаған өз қаржылық есептілігін ұсынған бейрезиденттерге де бұл экономикалық талаптар жүктелмейді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі